Những thay đổi đáng chú ý trong cách dạy Toán tiểu học hiện nay

Cách dạy Toán tiểu học hiện nay không chỉ hướng đến việc giúp học sinh tính đúng và làm được nhiều bài tập. Giáo viên còn phải tạo cơ hội để các em hiểu bản chất kiến thức, biết trình bày suy nghĩ, lựa chọn cách giải và vận dụng Toán học vào những tình huống gần gũi.

Sự thay đổi này diễn ra cùng quá trình triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018, đổi mới đánh giá học sinh, tăng cường giáo dục STEM và ứng dụng công nghệ trong nhà trường. Tuy nhiên, đổi mới không có nghĩa là loại bỏ hoàn toàn cách dạy truyền thống mà là sử dụng linh hoạt các phương pháp để học sinh vừa có kiến thức nền tảng, vừa phát triển khả năng tư duy.

Mục tiêu dạy Toán chuyển từ ghi nhớ sang phát triển năng lực

Một trong những thay đổi quan trọng nhất là mục tiêu của tiết học không còn dừng ở việc học sinh ghi nhớ quy tắc, công thức và thực hiện đúng phép tính.

Chương trình giáo dục phổ thông xác định giáo dục Toán học cần góp phần hình thành các năng lực gồm:

• Tư duy và lập luận toán học.
• Mô hình hóa toán học.
• Giải quyết vấn đề toán học.
• Giao tiếp toán học.
• Sử dụng công cụ và phương tiện học Toán.

Học sinh đồng thời được tạo cơ hội trải nghiệm, kết nối các ý tưởng toán học và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

Điều đó có nghĩa là một học sinh làm đúng phép tính chưa chắc đã hoàn thành toàn bộ mục tiêu bài học. Giáo viên còn cần quan sát xem em có hiểu vì sao thực hiện như vậy, có giải thích được cách làm và có nhận ra kiến thức cần sử dụng trong một tình huống mới hay không.

Ví dụ, khi học phép nhân, học sinh không chỉ cần nhớ bảng nhân. Các em có thể được yêu cầu:

• Dùng que tính hoặc hình vẽ để biểu diễn phép nhân.
• Giải thích ý nghĩa của phép tính.
• Tìm hai cách tính khác nhau.
• Đặt một bài toán thực tế phù hợp với phép nhân đã cho.
• Kiểm tra xem kết quả có hợp lý hay không.

Việc ghi nhớ bảng nhân vẫn cần thiết, nhưng ghi nhớ được xem là nền tảng để học sinh tư duy và giải quyết vấn đề chứ không phải mục tiêu duy nhất.

Học sinh tham gia khám phá kiến thức nhiều hơn

Trong cách dạy quen thuộc trước đây, giáo viên thường giới thiệu kiến thức, trình bày bài mẫu rồi yêu cầu học sinh làm các bài tương tự. Cách tổ chức này vẫn có thể được sử dụng ở một số thời điểm, nhưng không còn phù hợp nếu áp dụng cho toàn bộ tiết học.

Hiện nay, nhiều bài học được thiết kế theo hướng học sinh tham gia vào quá trình hình thành kiến thức. Giáo viên có thể đưa ra một tình huống, đồ vật, hình ảnh, bảng số liệu hoặc câu hỏi để học sinh quan sát, thao tác và tìm quy luật.

Chẳng hạn, trước khi đưa ra công thức tính chu vi hình chữ nhật, giáo viên có thể cho học sinh:

1. Dùng thước đo chiều dài và chiều rộng của một tấm bìa.
2. Tính tổng độ dài bốn cạnh.
3. So sánh các cách tính của từng nhóm.
4. Nhận ra hai cạnh dài bằng nhau và hai cạnh rộng bằng nhau.
5. Tự đề xuất cách tính ngắn gọn hơn.

Sau quá trình đó, công thức không còn là một dòng chữ học sinh phải học thuộc ngay lập tức. Các em hiểu công thức được hình thành như thế nào và biết vì sao có thể sử dụng công thức đó.

Vai trò của giáo viên vì thế cũng thay đổi. Giáo viên không chỉ truyền đạt đáp án mà còn thiết kế hoạt động, đặt câu hỏi, theo dõi quá trình học và hỗ trợ học sinh khi cần thiết.

Bài toán được gắn nhiều hơn với tình huống thực tế

Một thay đổi dễ nhận thấy trong cách dạy Toán tiểu học hiện nay là sự xuất hiện nhiều hơn của các bài toán gắn với đời sống.

Tình huống có thể liên quan đến:

• Mua bán và tính tiền.
• Đo chiều dài, khối lượng hoặc dung tích.
• Xem giờ và lập thời gian biểu.
• Chia đồ vật thành các nhóm.
• Tính diện tích một khu vực.
• Đọc bảng số liệu và biểu đồ.
• Lựa chọn phương án tiết kiệm.
• Ước lượng kết quả trước khi tính.

Đây không chỉ là cách làm cho bài học sinh động hơn. Khi chuyển một tình huống thực tế thành phép tính, sơ đồ, bảng biểu hoặc hình vẽ, học sinh đang bước đầu hình thành năng lực mô hình hóa toán học.

Ví dụ, thay vì chỉ yêu cầu tính 35 × 4, giáo viên có thể đưa ra tình huống:

Một lớp học chuẩn bị 4 hộp bút màu, mỗi hộp có 35 chiếc. Hỏi lớp học có tất cả bao nhiêu chiếc bút màu?

Sau khi giải bài toán, học sinh có thể được hỏi thêm:

• Vì sao sử dụng phép nhân?
• Có thể tính nhẩm bằng cách nào?
• Nếu có 140 chiếc bút chia đều cho 4 nhóm thì mỗi nhóm nhận được bao nhiêu chiếc?
• Trong thực tế có cần chuẩn bị thêm bút dự phòng không?

Một dữ kiện đơn giản có thể tạo ra nhiều hoạt động tư duy thay vì chỉ dẫn đến một phép tính duy nhất.

Giáo viên khuyến khích nhiều cách giải hợp lý

Trong một số bài toán, học sinh có thể tìm được nhiều cách giải khác nhau. Cách dạy hiện nay khuyến khích giáo viên ghi nhận và khai thác những cách làm hợp lý thay vì yêu cầu cả lớp bắt buộc trình bày giống hệt bài mẫu.

Ví dụ, để tính 48 × 25, học sinh có thể thực hiện:

• Đặt tính rồi tính.
• Tính 48 × 100 : 4.
• Tách 48 = 40 + 8.
• Nhận thấy 4 × 25 = 100, sau đó nhóm các thừa số phù hợp.

Không phải cách nào cũng thuận tiện như nhau. Giáo viên cần giúp học sinh so sánh để nhận ra cách nào ngắn gọn, dễ hiểu và ít sai hơn trong từng trường hợp.

Việc chấp nhận nhiều cách giải không có nghĩa là mọi cách làm đều đúng hoặc không cần chuẩn trình bày. Học sinh vẫn phải sử dụng kiến thức chính xác, lập luận hợp lý và viết câu trả lời rõ ràng.

Điểm khác biệt là giáo viên quan tâm nhiều hơn đến quá trình suy nghĩ của học sinh, không chỉ nhìn vào đáp số cuối cùng.

Giao tiếp toán học được coi trọng hơn

Trước đây, nhiều học sinh có thể làm phép tính đúng nhưng gặp khó khăn khi phải giải thích cách làm. Trong lớp học hiện nay, khả năng nói, viết và trao đổi bằng ngôn ngữ Toán học được chú ý nhiều hơn.

Giáo viên có thể yêu cầu học sinh:

• Đọc và phân tích đề bài.
• Nêu dữ kiện đã biết.
• Xác định câu hỏi cần trả lời.
• Giải thích vì sao chọn phép tính.
• Trình bày cách giải trước lớp.
• Nhận xét bài làm của bạn.
• Đặt câu hỏi khi chưa hiểu.
• Viết câu trả lời đầy đủ.

Những hoạt động này giúp giáo viên phát hiện học sinh thực sự hiểu bài hay chỉ đang làm theo một khuôn mẫu đã nhớ.

Khi trình bày suy nghĩ, học sinh cũng có cơ hội tự nhận ra điểm chưa hợp lý trong cách giải. Đây là lý do một tiết Toán hiện nay có thể có nhiều hoạt động trao đổi theo cặp, theo nhóm hoặc trình bày trước lớp hơn trước.

Dạy học được phân hóa theo khả năng của học sinh

Trong cùng một lớp, mức độ tiếp thu của học sinh thường không giống nhau. Có em cần thêm thời gian để thực hiện phép tính cơ bản, trong khi một số em đã có thể giải quyết bài toán mở rộng.

Vì vậy, giáo viên ngày càng chú ý đến việc phân hóa nhiệm vụ học tập.

Một nội dung có thể được thiết kế thành ba mức:

Mức củng cố nền tảng

Học sinh nhận biết dạng toán, thực hiện phép tính cơ bản hoặc giải bài có dữ kiện rõ ràng.

Mức vận dụng

Học sinh phải lựa chọn phép tính, giải thích cách làm hoặc vận dụng kiến thức trong tình huống quen thuộc.

Mức mở rộng

Học sinh tìm nhiều phương án, phát hiện quy luật, giải bài toán có dữ kiện ẩn hoặc tự đặt bài toán mới.

Phân hóa không có nghĩa là chia cố định học sinh thành nhóm “giỏi” và “yếu”. Mỗi em có thể cần hỗ trợ ở nội dung này nhưng lại thể hiện tốt ở một dạng hoạt động khác.

Giáo viên có thể thay đổi số lượng câu hỏi, mức độ gợi ý, cách trình bày dữ kiện và yêu cầu đầu ra để nhiệm vụ phù hợp hơn với từng nhóm học sinh.

Đánh giá chú trọng quá trình tiến bộ của học sinh

Đánh giá trong môn Toán tiểu học hiện nay không chỉ diễn ra ở bài kiểm tra cuối kỳ. Giáo viên còn thu thập thông tin trong suốt quá trình học thông qua câu trả lời, bài làm, hoạt động nhóm, sản phẩm học tập và khả năng vận dụng kiến thức.

Thông tư 27/2020/TT-BGDĐT về đánh giá học sinh tiểu học hiện vẫn được Bộ GD&ĐT xác định là văn bản còn hiệu lực. Các hoạt động tập huấn của Bộ cũng tiếp tục nhấn mạnh việc xây dựng câu hỏi và đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực, phù hợp với Chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Thay vì chỉ ghi nhận “đúng” hoặc “sai”, giáo viên có thể đưa ra phản hồi cụ thể như:

• Em đã chọn đúng phép tính nhưng cần kiểm tra lại bước tính.
• Em nên vẽ sơ đồ để nhìn rõ mối quan hệ giữa các dữ kiện.
• Cách giải của em đúng, nhưng câu trả lời chưa đầy đủ.
• Em đã tìm được một cách làm; hãy thử tìm thêm cách khác.
• Em cần giải thích vì sao kết quả này phù hợp với đề bài.

Phản hồi cụ thể giúp học sinh biết mình đang làm tốt điều gì và cần điều chỉnh ở bước nào. Đây là giá trị quan trọng của đánh giá thường xuyên.

Ở phạm vi rộng hơn, Bộ GD&ĐT cũng đang tiếp tục đổi mới hoạt động đánh giá chất lượng giáo dục phổ thông. Thông tư 08/2026/TT-BGDĐT đã ban hành quy định mới về đánh giá diện rộng cấp quốc gia; trong tháng 4/2026, khảo sát đối với học sinh lớp 5, lớp 9 và lớp 11 đã được triển khai tại nhiều cơ sở giáo dục trên toàn quốc.

Hoạt động trải nghiệm và giáo dục STEM được tăng cường

Toán học ngày càng được kết nối với Khoa học, Công nghệ, Tin học và các hoạt động trải nghiệm. Học sinh có thể sử dụng kiến thức đo lường, hình học, thống kê hoặc tính toán để hoàn thành một nhiệm vụ cụ thể.

Một hoạt động STEM ở tiểu học không nhất thiết phải sử dụng máy móc phức tạp. Đó có thể là:

• Thiết kế hộp đựng đồ từ giấy bìa.
• Làm mô hình ngôi nhà bằng các hình khối.
• Đo và lập sơ đồ một góc lớp học.
• Chế tạo cân đơn giản.
• Khảo sát phương tiện đến trường của các bạn rồi lập biểu đồ.
• Tính lượng vật liệu cần dùng cho một sản phẩm.
• So sánh các phương án thiết kế để tiết kiệm vật liệu.

Bộ GD&ĐT xác định các tổ chuyên môn cần xây dựng chủ đề STEM, tăng cường dạy học tích hợp và đưa hoạt động phù hợp vào kế hoạch giáo dục của nhà trường. Giáo dục STEM cũng được nhìn nhận là phương thức giúp học sinh kết nối kiến thức với thực hành và giải quyết vấn đề.

Điều quan trọng là hoạt động phải phục vụ mục tiêu học tập. Một sản phẩm đẹp nhưng học sinh không sử dụng hoặc không giải thích được kiến thức Toán liên quan thì chưa đạt đầy đủ mục tiêu của bài học STEM.

Công nghệ được sử dụng như một công cụ hỗ trợ

Máy chiếu, video, phần mềm hình học, trò chơi học tập, bài tập trực tuyến và học liệu số đang xuất hiện nhiều hơn trong các lớp Toán.

Công nghệ có thể giúp giáo viên:

• Minh họa hình học và chuyển động.
• Tạo câu hỏi tương tác.
• Thu thập nhanh câu trả lời của học sinh.
• Thiết kế bài tập theo nhiều mức độ.
• Lưu trữ sản phẩm học tập.
• Phân tích những lỗi học sinh thường gặp.
• Tạo thêm tình huống và học liệu luyện tập.

Bộ GD&ĐT đã ban hành Khung năng lực số cho người học và tiếp tục thúc đẩy việc sử dụng công nghệ trong giáo dục. Các trao đổi chuyên môn về trí tuệ nhân tạo cũng cho thấy AI có thể hỗ trợ giáo viên lên ý tưởng, xây dựng kế hoạch, tạo học liệu và cá nhân hóa hoạt động học tập. Tuy nhiên, nội dung do AI tạo ra có thể thiếu chính xác và cần được giáo viên kiểm tra trước khi sử dụng.

Đối với học sinh tiểu học, công nghệ không nên thay thế các hoạt động quan sát, thao tác trực tiếp, tính nhẩm, trình bày trên giấy và trao đổi với giáo viên. Nếu học sinh chỉ chọn đáp án trên màn hình mà không giải thích được cách làm, mục tiêu phát triển tư duy có thể chưa đạt được.

Một tiết Toán tiểu học hiện nay có thể diễn ra như thế nào?

Không có một quy trình duy nhất cho mọi bài học. Tuy nhiên, một tiết học theo định hướng phát triển năng lực thường có thể gồm các hoạt động sau:

Khởi động bằng một vấn đề gần gũi

Giáo viên đưa ra hình ảnh, câu chuyện, trò chơi hoặc tình huống thực tế có liên quan đến kiến thức mới.

Học sinh khám phá

Các em sử dụng đồ dùng học tập, hình vẽ, bảng số liệu hoặc kiến thức đã biết để tìm cách giải quyết vấn đề.

Trao đổi và trình bày

Học sinh so sánh kết quả, giải thích cách làm và đặt câu hỏi cho nhau.

Giáo viên chuẩn hóa kiến thức

Sau khi học sinh đã khám phá, giáo viên giúp cả lớp thống nhất khái niệm, quy tắc hoặc cách trình bày chính xác.

Luyện tập theo mức độ

Học sinh thực hiện nhiệm vụ từ cơ bản đến vận dụng. Giáo viên hỗ trợ những em còn gặp khó khăn và giao nhiệm vụ mở rộng cho học sinh đã hoàn thành.

Vận dụng

Cuối bài, học sinh giải quyết một tình huống mới hoặc liên hệ kiến thức với cuộc sống.

Không phải bài học nào cũng cần đầy đủ sáu bước theo đúng thứ tự. Giáo viên có thể điều chỉnh tùy nội dung, thời lượng, điều kiện lớp học và mức độ tiếp thu của học sinh.

Những điều không nên hiểu sai về đổi mới cách dạy Toán

Học qua hoạt động không có nghĩa là giảm kiến thức

Học sinh vẫn phải nắm chắc phép tính, bảng nhân, quy tắc, công thức và kỹ năng trình bày. Hoạt động được sử dụng để giúp các em hiểu sâu và vận dụng tốt hơn.

Khuyến khích nhiều cách giải không có nghĩa là bỏ cách chuẩn

Giáo viên vẫn cần hướng dẫn cách làm chính xác, rõ ràng và phù hợp với trình độ của học sinh. Các cách giải khác chỉ được ghi nhận khi có cơ sở toán học hợp lý.

Dùng trò chơi không có nghĩa là biến cả tiết học thành giải trí

Trò chơi phải có mục tiêu cụ thể, luật rõ ràng và tạo cơ hội cho học sinh sử dụng kiến thức Toán. Trò chơi quá dài hoặc chỉ tạo không khí mà không hỗ trợ bài học sẽ làm giảm thời gian luyện tập.

Sử dụng công nghệ không đồng nghĩa với đổi mới

Một bài giảng trình chiếu vẫn có thể là dạy học một chiều nếu học sinh chỉ ngồi quan sát. Ngược lại, giáo viên không cần thiết bị hiện đại vẫn có thể tổ chức một tiết học tích cực bằng câu hỏi phù hợp, đồ dùng đơn giản và hoạt động nhóm hiệu quả.

Giáo viên và phụ huynh cần làm gì?

Đối với giáo viên, điều quan trọng là xác định rõ mục tiêu của từng hoạt động. Không cần cố gắng đưa thật nhiều trò chơi, công nghệ hoặc nhiệm vụ nhóm vào một tiết học. Mỗi hoạt động phải giúp học sinh hiểu kiến thức, luyện kỹ năng hoặc phát triển một năng lực cụ thể.

Phụ huynh nên quan tâm đến cách con suy nghĩ thay vì chỉ kiểm tra đáp số. Khi con làm sai, có thể hỏi:

• Con đã hiểu đề bài yêu cầu gì chưa?
• Con dự định dùng phép tính nào?
• Vì sao con chọn cách đó?
• Con có thể vẽ hình hoặc sơ đồ không?
• Kết quả này có hợp lý không?
• Có cách nào khác để kiểm tra không?

Những câu hỏi như vậy giúp trẻ hình thành thói quen tự phân tích và kiểm tra bài làm.

Phụ huynh cũng không nên vội dạy trước quá nhiều mẹo giải nhanh. Nếu trẻ sử dụng một quy tắc mà chưa hiểu bản chất, các em có thể làm tốt dạng bài quen thuộc nhưng dễ lúng túng khi dữ kiện hoặc cách hỏi thay đổi.

Đổi mới nhưng vẫn phải bảo đảm kiến thức nền tảng

Những thay đổi trong cách dạy Toán tiểu học hiện nay tập trung vào việc giúp học sinh hiểu, suy luận, giao tiếp và vận dụng kiến thức. Tiết học vì thế có thể xuất hiện nhiều tình huống thực tế, hoạt động khám phá, thảo luận nhóm, bài toán mở và công cụ số hơn trước.

Tuy nhiên, phương pháp mới không thay thế yêu cầu học chắc kiến thức cơ bản. Học sinh vẫn cần tính đúng, nhớ những kiến thức thiết yếu và trình bày bài rõ ràng. Điểm khác biệt nằm ở chỗ các em được hướng dẫn để hiểu vì sao mình làm như vậy và biết sử dụng kiến thức khi gặp một vấn đề mới.

Kết quả SEA-PLM cho thấy học sinh tiểu học Việt Nam tiếp tục nằm trong nhóm dẫn đầu khu vực ở lĩnh vực Toán. Đây là tín hiệu tích cực, nhưng việc đổi mới phương pháp vẫn cần được thực hiện thực chất, phù hợp với từng lớp học và tránh chạy theo hình thức.