Bài toán số dư nâng cao lớp 5 rèn mối quan hệ giữa số bị chia, thương, số chia và số dư; mở rộng sang tìm số nhỏ nhất, cùng số dư và bài chia hết sau khi thêm bớt.

Số bị chia, thương và số dư

  • Số bị chia = số chia × thương + số dư.
  • Số dư luôn nhỏ hơn số chia.
  • Nếu nhiều số khi chia cùng một số có cùng số dư, hiệu của chúng chia hết cho số chia.

Dùng hiệu các số để tìm số chia

  1. Kiểm tra điều kiện số dư trước.
  2. Dùng công thức số bị chia để tìm số còn thiếu.
  3. Bài thêm/bớt: điều chỉnh số để phần dư trở thành 0.

Ví dụ có hướng dẫn giải chi tiết

Ví dụ 1: Một số chia 7 được thương 15 dư 4. Tìm số đó.

Hướng dẫn giải chi tiết:

Số = 7 × 15 + 4 = 109.

Ví dụ 2: Một số chia 8 dư 3. Cần cộng ít nhất bao nhiêu để chia hết cho 8?

Hướng dẫn giải chi tiết:

Từ dư 3 đến 8 còn 5, nên cộng 5.

Bài tập luyện tư duy

Bài 1: Chia 95 cho 7 được thương và dư bao nhiêu?

Lời giải

Bài giải

Ta có: 95 = 7 × 13 + 4 và 0 < 4 < 7.

Vậy khi chia 95 cho 7, thương là 13, số dư là 4.

Đáp số: thương 13, dư 4.

Bài 2: Số chia 9, thương 24, dư 7. Số bị chia?

Lời giải

Bài giải

Trong phép chia có dư, số bị chia = số chia × thương + số dư.

Số bị chia là: 9 × 24 + 7 = 216 + 7 = 223.

Kiểm tra: 223 : 9 = 24 dư 7.

Đáp số: 223.

Bài 3: Một số chia 12 dư 5. Cần trừ ít nhất bao nhiêu để chia hết cho 12?

Lời giải

Bài giải

Gọi số đã cho là một số gồm các nhóm 12 và còn dư 5.

Bớt 5 thì không còn phần dư, số mới chia hết cho 12.

Bớt ít hơn 5 thì vẫn còn dư từ 1 đến 4, nên 5 là lượng nhỏ nhất phải trừ.

Đáp số: 5 đơn vị.

Bài 4: Một số chia 6 dư 4. Cần cộng ít nhất bao nhiêu để chia hết cho 6?

Lời giải

Bài giải

Một số chia 6 dư 4 tức còn thiếu 6 − 4 = 2 đơn vị để đạt bội tiếp theo của 6.

Cộng 2 thì số mới chia hết cho 6; cộng 1 vẫn chưa chia hết.

Đáp số: cộng ít nhất 2 đơn vị.

Bài 5: Tìm số nhỏ nhất lớn hơn 50 khi chia 7 dư 3.

Lời giải

Bài giải

Bội của 7 gần 50 nhất về phía dưới là 7 × 7 = 49.

Số 49 + 3 = 52 lớn hơn 50 và chia 7 dư 3.

Bội trước đó cộng 3 chỉ được 45, không lớn hơn 50.

Đáp số: 52.

Bài 6: Hai số 125 và 83 khi chia cho một số đều dư 5. Hiệu 42 phải chia hết cho số chia. Trong các số 6, 7, 8, số nào có thể là số chia?

Lời giải

Bài giải

Vì hai số cùng dư 5 theo số chia cần tìm, số chia ấy phải là ước của hiệu: 125 − 83 = 42.

Trong các số 6, 7, 8 chỉ 6 và 7 chia hết 42; đồng thời số chia phải lớn hơn số dư 5.

Thử 6: 125 = 6 × 20 + 5 và 83 = 6 × 13 + 5 (đúng).

Thử 7: 125 = 7 × 17 + 6, nên không đúng điều kiện dư 5.

Đáp số: số chia là 6.

Bài 7: Một số chia 5 dư 2 và chia 3 cũng dư 2. Tìm số nhỏ nhất lớn hơn 2.

Lời giải

Bài giải

Nếu số cần tìm chia 5 và chia 3 đều dư 2 thì bớt 2 sẽ được số chia hết cho cả 5 và 3.

Bội chung dương nhỏ nhất của 5 và 3 là 15.

Số nhỏ nhất lớn hơn 2 theo yêu cầu: 15 + 2 = 17.

Thử lại: 17 chia 5 dư 2, chia 3 cũng dư 2.

Bài 8: Một số chia 4 dư 1. Số đó có thể tận cùng là 5 không? Cho một ví dụ.

Lời giải

Bài giải

Một số tận cùng là 5 vẫn có thể chia 4 dư 1; chữ số tận cùng không quyết định riêng số dư khi chia cho 4.

Chẳng hạn 25 = 4 × 6 + 1.

Vậy số 25 vừa tận cùng bằng 5 vừa chia 4 dư 1.

Đáp số: có thể; ví dụ 25.

Bài 9: Từ 100 đến 120, tìm các số chia 6 dư 1.

Lời giải

Bài giải

Ta có 102 = 6 × 17, nên 103 chia 6 dư 1.

Các số tiếp theo cùng số dư cách nhau 6 đơn vị: 103, 109, 115; số tiếp là 121 vượt quá 120.

Đáp số: 103, 109 và 115.

Bài 10: Một số chia 9 dư 8. Nếu cộng 10 thì khi chia 9 dư bao nhiêu?

Lời giải

Bài giải

Viết số ban đầu thành một bội của 9 cộng 8.

Cộng thêm 10 = 9 + 1 thì phần dư mới tạm là 8 + 1 = 9, vừa đủ thêm một nhóm 9.

Vì vậy số mới chia hết cho 9 và có số dư bằng 0.

Đáp số: dư 0.

Ghi nhớ

  • Số dư phải nhỏ hơn số chia; đây là điều kiện bắt buộc.
  • Bài cùng số dư có thể dùng hiệu hai số để thu hẹp số chia, nhưng vẫn phải thử lại.

Công thức cần nhớ trong phép chia có dư

Số bị chia = số chia × thương + số dư, đồng thời số dư luôn nhỏ hơn số chia. Với bài nhiều số cùng một số dư, thường bớt phần dư trước rồi xét tính chia hết.

Ví dụ nhanh

  • 347 : 9 dư 5.
  • Số chia 8, thương 47, dư 5 thì số bị chia là 381.
  • Số nhỏ nhất lớn hơn 50, chia cho 5 và 7 đều dư 2 là 72.

Tải tài liệu bài toán số dư (Word/PDF)

Bộ bài tập có đáp án, gồm phép chia có dư, tìm thành phần, thêm bớt để chia hết, cùng số dư và bài thực tế.

Tải file Word Tải file PDF

Số dư phải không âm và luôn bé hơn số chia; khi chuyển phép chia số thập phân thành phép chia số tự nhiên cần đồng thời đổi số bị chia và số chia cùng một số lần.

Mở rộng: Số dư khi dừng phép chia số thập phân

Khi phép chia được dừng ở một chữ số của thương (không làm tròn), số dư phải được xác định theo giá trị thực của phép tính. Ta luôn kiểm tra bằng phép nhân: số bị chia = số chia × thương đã lấy + số dư. Nếu thương lấy thêm chữ số, số dư có thể thay đổi.

Ví dụ 1: Chia 7,5 cho 2, lấy thương đến hàng phần mười rồi dừng phép chia. Thương là 3,7, số dư là 0,1 vì 2 × 3,7 + 0,1 = 7,5. Nếu lấy thương chính xác 3,75 thì số dư bằng 0. Không được viết số dư là 1 vì dấu phẩy có ý nghĩa.

Ví dụ 2: Chia 8,4 cho 3, dừng ở thương hàng đơn vị: thương 2, số dư 2,4 vì 3 × 2 + 2,4 = 8,4. Nếu lấy thương đến hàng phần mười thì được thương 2,8 và số dư 0.

Luyện thêm: Chia 12,8 cho 5, lấy thương đến hàng phần mười (không làm tròn). Thương và số dư là bao nhiêu?

Xem lời giải

Thương lấy đến hàng phần mười là 2,5. Ta có 5 × 2,5 = 12,5; số dư là 12,8 − 12,5 = 0,3. Thử lại: 5 × 2,5 + 0,3 = 12,8. Nếu tiếp tục chia thì thương chính xác là 2,56, số dư 0.

Lưu ý: Các ví dụ trên là phép chia dừng ở một hàng của thương, không phải làm tròn thương; không dùng quy tắc số dư của phép chia hai số tự nhiên một cách máy móc.

Trong phép chia lấy thương đến một hàng xác định, hãy thử lại theo giá trị thập phân thực của thương; tuyệt đối không bỏ dấu phẩy khi viết số dư.

Xem thêm